Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk: Hangi Davalarda Arabuluculuk Zorunlu? Arabuluculuk Süreçlerinin Sonuçları

Ticari bir alacağın tahsili için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak, 1 Ocak 2019'dan bu yana birçok uyuşmazlıkta zorunludur. Bu zorunluluğa uyulmadan açılan dava esası incelenmeden reddedilmekte olup bu hâlde de hem zaman hem de ekonomik kayıplar meydana gelebilmektedir. Bu yazımızda, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 5/A maddesi ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun (HUAK) 18/A maddesi çerçevesinde zorunlu arabuluculuğun kapsamını, süreleri ve arabuluculuk dava şartının sonuçlarını güncel Yargıtay kararları ışığında ele alacağız.

Hangi Davalar Arabuluculuğa Tabidir?

Kanuni düzenleme

TTK m. 5/A/1: "Bu Kanunun 4 üncü maddesinde ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır."

Hükmün uygulanabilmesi için iki şartın birlikte bulunması gerekmektedir. Birincisi, uyuşmazlığın TTK m. 4 veya başka bir kanun uyarınca ticari dava niteliğinde olmasıdır. İkincisi, davanın konusunun bir miktar para olmasıdır. Bu nedenle bir tacirden alınan mal bedelinin tahsili, sözleşmeye aykırılık nedeniyle tazminat veya icra takibine yapılan itirazın iptali davaları kapsama girerken; tapu iptali, şirket genel kurul kararının iptali veya bir malın teslimi gibi konusu para olmayan davalar kapsam dışında kalacaktır.

Hükmün ilk metni yalnızca "alacak ve tazminat talepleri"nden söz etmekteydi. 28.03.2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da açıkça kapsama alınmıştır. Böylece uygulamada ihtilaf konusu olan bu dava türleri bakımından da arabuluculuğa başvuru zorunlu hale gelmiştir.

Ticari dava ile tüketici işlemi ayırımı

Uyuşmazlığın ticari dava mı yoksa tüketici uyuşmazlığı mı olduğu, hangi arabuluculuk rejiminin uygulanacağını ve görevli mahkemeyi doğrudan etkilemektedir. Bu kapsamda tüzel kişi tacirler bakımından genel geçer bir ölçüt bulunmamakla birlikte, ticaret şirketlerinin tüm işlemlerinin kural olarak ticari sayılması asıldır. Diğer tüzel kişi tacirlerin ise ticari veya mesleki olmayan bir amaçla hareket etmeleri halinde tüketici sıfatı taşıyabilmesi de mümkündür. Bu nedenle başvuru yapılmadan önce uyuşmazlığın niteliğinin dikkatle belirlenmesi gerekmektedir.

Tahkim sözleşmesi bulunan uyuşmazlıklar

HUAK m. 18/A/18: "Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğunun olduğu veya tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde, dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz."

Taraflar arasında geçerli bir tahkim sözleşmesi bulunuyorsa, uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk aşamasından geçmeden tahkime götürülmesinde ise bir engel bulunmamaktadır.

Menfi tespit davaları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 20.11.2025 tarihli ve 2025/1977 E., 2025/6889 K. sayılı kararına konu olayda davacı, inanç sözleşmesi kapsamında teminat olarak verdiği bonoya dayanılarak hakkında başlatılan icra takibi nedeniyle borçlu olmadığının tespitini istemiş, ancak dava açmadan önce arabulucuya başvurmamıştır. Yargıtay, davanın usulden reddini onaylamış; ancak bölge adliye mahkemesinin aynı kararda davacı aleyhine İİK m. 72/4 uyarınca tazminata hükmetmesini hatalı bulmuştur:

"(…) İİK'nın 72. maddesinde düzenlenen bu tazminatın davanın esası görüldükten sonra değerlendirilmesi gerekmekte olup, bu husus nazara alınmaksızın davanın usulden reddi ile birlikte tazminata hükmedilmiş olması bozmayı gerektirir."

Karar, menfi tespit davalarında da arabuluculuğun dava şartı olduğunu teyit etmekte; dava şartı yokluğundan reddedilen bir davada ise davacının kötü niyet tazminatına mahkum edilemeyeceğini göstermektedir.

Dava Şartı Olmanın Sonuçları

Arabulucuya başvurmadan açılan dava

HUAK m. 18/A/2: "Davacı, arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Bu zorunluluğa uyulmaması hâlinde mahkemece davacıya, son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde mahkemeye sunulması gerektiği, aksi takdirde davanın usulden reddedileceği ihtarını içeren davetiye gönderilir. İhtarın gereği yerine getirilmez ise dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın davanın usulden reddine karar verilir. Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığının anlaşılması hâlinde herhangi bir işlem yapılmaksızın davanın, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddine karar verilir."

Hüküm iki farklı durumu birbirinden ayırmaktadır. Arabulucuya başvurulmuş, ancak son tutanak dilekçeye eklenmemişse davacıya bir haftalık kesin süre verilmektedir. Arabulucuya hiç başvurulmamış ise dava doğrudan usulden reddedilmektedir, nitekim bu eksiklik, dava açıldıktan sonra arabulucuya başvurularak giderilememektedir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 12.05.2026 tarihli ve 2025/5787 E., 2026/2867 K. sayılı kararına konu olayda, bir şirket alacağının tahsili için başlattığı icra takibine yapılan itirazın iptali için arabulucuya başvurmadan dava açmıştır. Bölge Adliye Mahkemesinin aşağıdaki gerekçesi Yargıtay tarafından onanmıştır:

"(…) tacirler arası uyuşmazlığın dava tarihi itibariyle davanın arabuluculuğa tabi olduğu, Mahkemece davacı vekiline arabuluculuk son tutanağını sunmak üzere verilen bir haftalık kesin süre içerisinde arabuluculuk son tutanağının sunulmadığı, bu şekilde dava açılmadan önce arabuluculuk kurumuna başvurulmamış olduğunun anlaşıldığı, anılan dava şartının dava açıldıktan sonra tamamlanamayacağı (…)"

Görevsizlik kararından sonra arabuluculuk

Davanın yanlışlıkla asliye hukuk mahkemesinde açılması ve görevsizlik kararı verilmesi sık karşılaşılan bir durumdur. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 03.06.2026 tarihli ve 2025/6431 E., 2026/3183 K. sayılı kararına konu olayda, senet alacağına ilişkin dava asliye hukuk mahkemesinde açılmış ve aynı gün görevsizlik kararı verilmiştir. Davacı, görevsizlik kararı kesinleşmeden arabulucuya başvurmuş, anlaşmazlık tutanağı düzenlenmiş ve dosya daha sonra asliye ticaret mahkemesine gönderilmiştir. Asliye ticaret mahkemesi davayı dava şartı yokluğundan reddetmiş, Yargıtay ise bu kararı bozmuştur:

"İşbu davada, davacı tarafından verilen görevsizlik kararı kesinleşmeden arabulucuya başvurulduğu ve son tutanagın bir örneğinin görevli asliye ticaret mahkemesinde davanın açıldığı tarih olan 16.12.2024 tarihinden önce dosyaya sunulduğu anlaşılmakla, Mahkemece dosyaya sunulu bu tutanağın ilk dava açılmasından önce sunulması gerektiği gerekçesi ile davanın dava şartı yokluğundan reddine dair verilen karar usul ve yasaya aykırı olup (…)"

Karar, görevsizlik kararı sonrası arabuluculuk sürecinin tamamlanması halinde yeni görevli mahkemede dava şartının sağlanmış sayılabileceğini göstermektedir. Bu nedenle görevsizlik kararının ardından zaman kaybetmeden arabulucuya başvurulması önem taşımaktadır.

Başvuru, Süre ve Zamanaşımı

Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılmaktadır. Arabulucu büro tarafından listeden belirlenmekte, ancak taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o arabulucu görevlendirilmektedir. Ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk süresi TTK'da özel olarak düzenlenmiştir:

TTK m. 5/A/2: "Arabulucu, yapılan başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla iki hafta uzatılabilir."

Bu süre, HUAK m. 18/A/9'da genel olarak öngörülen üç hafta ve bir haftalık uzatma süresinden daha uzundur ve ticari uyuşmazlıklarda özel hüküm olarak uygulanmaktadır.

Arabuluculuk sürecinin hak kaybına yol açmasını önlemek için kanun, zamanaşımı ve dava açma süreleri bakımından koruyucu hükümler içermektedir:

HUAK m. 18/A/15: "Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez."

HUAK m. 18/A/16: "Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir kararı verilmesi hâlinde 6100 sayılı Kanunun 397 nci maddesinin birinci fıkrasında, ihtiyati haciz kararı verilmesi hâlinde ise 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 264 üncü maddesinin birinci fıkrasında düzenlenen dava açma süresi, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez."

Bu hüküm sayesinde alacaklı, önce ihtiyati haciz kararı alıp ardından arabuluculuğa başvurabilmekte ve ihtiyati haczin düşmesi tehlikesiyle karşılaşmamaktadır.

İlk Toplantıya Katılmamanın Sonuçları ve Ücret

HUAK m. 18/A/11: "Taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle arabuluculuk faaliyetinin sona ermesi durumunda toplantıya katılmayan taraf, son tutanakta belirtilir ve bu taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir."

Fıkranın ikinci cümlesi 07.11.2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Buna göre ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf, davayı kazansa bile hem yargılama giderlerinin yarısını üstlenmekte hem de lehine hükmedilecek vekâlet ücreti yarıya inmektedir. Bu nedenle karşı tarafın davetine kayıtsız kalmak, ileride açılacak davada somut bir mali dezavantaj doğurmaktadır.

Arabuluculuk ücreti bakımından HUAK m. 18/A/12 ve 13 bir ayrım yapmaktadır. Anlaşma sağlanırsa ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit şekilde karşılanmaktadır. Taraflara ulaşılamaması, toplantı yapılamaması veya iki saatten kısa görüşme sonunda anlaşma sağlanamaması halinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenmekte ve bu tutar daha sonra yargılama giderlerine dahil edilmektedir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Niteliğin tespiti: Uyuşmazlığın ticari dava mı, tüketici uyuşmazlığı mı olduğu ve konusunun para olup olmadığı başvurudan önce belirlenmelidir.

• Talebin tam olarak bildirilmesi: Arabuluculuk başvurusunda talep edilen tüm alacak kalemleri açıkça belirtilmeli; son tutanağın kapsamı ile dava dilekçesindeki talepler uyumlu olmalıdır.

• Son tutanak: Son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenmelidir; eksiklik halinde verilen bir haftalık kesin süre kaçırılmamalıdır.

• Görevsizlik halinde: Görevsizlik kararı verilmişse vakit kaybedilmeden arabuluculuk süreci tamamlanmalıdır.

• İhtiyati haciz: İhtiyati haciz kararı alınmışsa dava açma süresi arabuluculuk süresince işlemez; sürenin son tutanaktan itibaren kalan kısmı dikkatle hesaplanmalıdır.

• İlk toplantı: Karşı tarafın arabuluculuk davetine mazeretsiz olarak katılmamak, ileride açılacak davada yargılama gideri ve vekâlet ücreti bakımından aleyhe sonuç doğurmaktadır.

• Tahkim: Sözleşmede geçerli bir tahkim şartı bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.

  
  

Sonuç

Ticari davalarda zorunlu arabuluculuk, konusu para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açmanın ön şartıdır. Arabulucuya başvurmadan açılan dava, dava açıldıktan sonra yapılan başvuruyla kurtarılamamakta ve usulden reddedilmektedir. Kanun, arabuluculuk süresince zamanaşımını durdurmakta ve ihtiyati haciz veya tedbir sonrası dava açma sürelerini işletmemektedir. İlk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf ise davayı kazansa dahi yargılama gideri ve vekâlet ücreti bakımından aleyhe sonuçlarla karşılaşmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

İtirazın iptali davası açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Ticari nitelikteki itirazın iptali davalarında, 7445 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle birlikte dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması açıkça dava şartı haline getirilmiştir. Başvuru yapılmadan açılan dava usulden reddedilmektedir.

Dava açtıktan sonra arabulucuya başvurursam dava devam eder mi?

Hayır. Yargıtay, arabuluculuk dava şartının dava açıldıktan sonra tamamlanamayacağını kabul etmektedir. Bu durumda yeni bir arabuluculuk sürecinin ardından yeniden dava açılması gerekmektedir.

Arabuluculuk süresince zamanaşımı işler mi?

Hayır. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durmakta ve hak düşürücü süre işlememektedir.

Karşı taraf arabuluculuk toplantısına gelmezse ne olur?

Mazeretsiz olarak ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilmektedir. Bu taraf davayı kazansa bile yargılama giderlerinden sorumlu tutulmaktadır.

Ticari arabuluculuk ne kadar sürer?

TTK m. 5/A uyarınca arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırmaktadır. Bu süre zorunlu hallerde en fazla iki hafta uzatılabilmektedir.