İmar Para Cezası ve Yıkım Kararına Karşı İptal Davası: Yapı Tatil Zaptı ve Uygulama


Ruhsatsız veya ruhsata aykırı bir yapı tespit edildiğinde belediye iki ayrı yaptırım yoluna başvurmaktadır: yapının yıkılması ve yapı sahibi ile müteahhit hakkında idari para cezası. İki yaptırım da aynı tespit tutanağına dayanmakla birlikte farklı usullere, farklı sürelere ve farklı hukuka aykırılık sebeplerine tabidir.
Yapı Tatil Tutanağı ve Mühürleme
Sürecin başlangıç noktası, ilgili idarenin aykırılığı tespit ederek düzenlediği yapı tatil tutanağıdır (uygulamada "yapı tatil zaptı" olarak da anılmaktadır):
İK m. 32/1: "Bu Kanun hükümlerine göre; ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine veya ruhsat alınmadan yapılabilecek yapılarda projelerine ve ilgili mevzuatına aykırı yapı yapıldığı ilgili idarece tespiti, fenni mesulce (…) tespiti ve ihbarı veya herhangi bir şekilde bu duruma muttali olunması üzerine, belediye veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir. Yapı mühürlenerek inşaat derhal durdurulur."
Aynı fıkraya 2020 yılında eklenen cümlelere göre, yapının imar mevzuatına aykırı olduğu bilgisi en geç yedi gün içinde tapu kütüğünün beyanlar hanesine işlenmek üzere tapu müdürlüğüne bildirilmektedir. Bu şerh, aykırılığın giderildiği idarece bildirilmedikçe kaldırılamamaktadır. Dolayısıyla tutanak, yalnızca inşaatı durduran bir işlem değil, taşınmazın satışını ve kredilendirilmesini fiilen etkileyen bir işlemdir.
Tutanağın tebliği de kanunda özel olarak düzenlenmiştir:
İK m. 32/2-3: "Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. (…) Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı sahibi, yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak, belediyeden veya valilikten mühürün kaldırılmasını ister."
Danıştay, tutanağın içeriğine ilişkin asgari şartları şöyle özetlemektedir:
Danıştay 6. Daire, 2023/3048 E., 2025/6955 K.: "…ruhsat alınmadan veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılan yapıların tespitine ilişkin olarak düzenlenecek yapı tatil tutanağında, aykırılıkların ölçüleri ile birlikte somut ve ayrıntılı olarak belirtilerek yapının o anki durumunun tespit edilmesi, ruhsatsız veya ruhsata aykırı inşaatın mühürlenerek durdurulması ve yapı tatil tutanağının yapı yerine asılmak suretiyle yapı sahibine tebliğ edilmesi, tebligatın bir nüshasının muhtara bırakılması gerekmektedir."
Aykırılıkların ölçüsüyle birlikte gösterilmediği, "kaçak kat", "ilave yapı" gibi genel ifadelerle yetinilen tutanaklar hem yıkım kararını hem para cezasını sakatlayabilmektedir. Çünkü aşağıda görüleceği üzere para cezasının temel ölçütü, tutanakta belirlenen aykırılıktan etkilenen alandır.
Bir Aylık Süre ve Yıkım Kararı
Yıkım kararının alınabileceği an
Bir aylık süre içinde ruhsat alınmaz veya aykırılık giderilmezse yıkım aşamasına geçilmektedir:
İK m. 32/5: "Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir."
Uygulamada bazı idareler aynı encümen kararıyla hem bir aylık süre vermekte hem de "süre içinde aykırılık giderilmezse yapının yıkılmasına" karar vermektedir. Bu şekilde kurulan yıkım işlemi, bir aylık süre beklenmeden ve aykırılığın giderilip giderilmediği incelenmeden tesis edildiğinden hukuka aykırıdır; bölge idare mahkemelerinin kararları da bu yöndedir. Yıkım kararının tarihi ile tutanağın tebliğ tarihi arasındaki sürenin bu nedenle mutlaka kontrol edilmesi gerekmektedir.
Ruhsata bağlanamayacak yapılar
Bir aylık sürenin istisnası 2018 yılında eklenen fıkrada düzenlenmiştir:
İK m. 32/6: "İdare tarafından ruhsata bağlanamayacağı veya aykırılıkların giderilemeyeceği tespit edilen yapıların ruhsatı üçüncü fıkrada düzenlenen bir aylık süre beklenmeden iptal edilir ve mevzuata aykırı imalatlar hakkında beşinci fıkra hükümleri uygulanır."
Bu istisna, idareye sınırsız bir takdir yetkisi tanımamaktadır. İdarenin yapının ruhsata bağlanamayacağını somut olarak ortaya koyması gerekmektedir. Danıştay'ın 2025/6955 sayılı kararına konu olayda belediye, bir kamu kurumuna ait binayı ruhsata bağlanamayacağı gerekçesiyle süre vermeden yıktırmış; yıkım kararı, yapının kamu yapılarına ilişkin İK m. 26 kapsamında değerlendirilmesi yapılmadığı gerekçesiyle iptal edilmiştir.
Belediyenin, bir aylık süre içinde aykırılığın giderilmediğini tespit etmesine rağmen iki ay içinde yıkım kararı almaması veya yıkım kararını altı ay içinde uygulamaması halinde, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı yapıyı kendisi yıkabilmekte ya da yıktırabilmektedir.
İmar Para Cezası Nasıl Hesaplanır?
Sorumlular ve on iş günlük süre
Para cezası, yıkım kararından bağımsız olarak verilmektedir:
İK m. 42/1: "Bu maddede belirtilen ve imar mevzuatına aykırılık teşkil eden fiil ve hallerin tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümenince sorumlular hakkında, üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı olarak bu maddede belirtilen idari müeyyideler uygulanır."
İK m. 42/2: "Ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı olarak yapılan ya da 27 nci madde kapsamında ruhsat alınmadan yapılabilen yapılardan aynı maddede belirtilen koşullar sağlanmadan yapılanların sahibine, yapı müteahhidine ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesullere, yapının mülkiyet durumuna, bulunduğu alanın özelliğine, durumuna, niteliğine ve sınıfına, yerleşmeye ve çevreye etkisine, can ve mal emniyetini tehdit edip etmediğine ve aykırılığın büyüklüğüne göre, bin Türk lirasından az olmamak üzere, aşağıdaki şekilde hesaplanan idari para cezaları uygulanır:"
Ceza aşamalı olarak hesaplanmaktadır. Önce (a) bendi uyarınca yapının Bakanlıkça belirlenen sınıf ve grubuna göre metrekare başına temel ceza bulunmakta; bu tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılmaktadır. İnşaat alanı üzerinden hesaplanamayan cephe ve malzeme aykırılıklarında (b) bendi uyarınca birim fiyat üzerinden ceza verilmektedir. Ardından (c) bendinde sayılan on üç artırım sebebi uygulanmaktadır: Örneğin yapı ruhsatsız ise cezanın %180'i, uygulama imar planı bulunan bir alanda ise %20'si, inşaatı tamamlanmış ve kullanılıyor ise %20'si ayrıca eklenmektedir. Son olarak (ç) bendi uyarınca emlak vergisi değerine dayalı ilave ceza hesaplanmaktadır.
Aykırılıktan etkilenen alan
Hesaplamanın temel unsuru alandır:
İK m. 42/2-c (son cümle): "Para cezalarına konu olan alanın hesaplanmasında, aykırılıktan etkilenen alan dikkate alınır."
Alan hatası, temel cezayı ve bunun üzerine eklenen bütün artırımları etkilediğinden cezanın tamamını sakatlamaktadır. Danıştay 6. Dairesinin 2023/6813 E., 2025/7231 K. sayılı kararına konu olayda, Serik'te soğuk hava deposu olarak kullanılan bir yapı için 994.752,76 TL ceza verilmişti. Mahkemece yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesinde aykırılıktan etkilenen alanın 7.249,65 m² değil 6.784,11 m² olduğu, idarenin kapalı alan niteliği taşımayan duvar, kapı ve pencere gibi imalatları da kapalı alana dahil ettiği belirlenmiştir. İdare mahkemesi, yanlış alan üzerinden hesaplanan cezanın tamamını iptal etmiş; bu karar istinaf ve temyiz aşamalarından geçerek onanmıştır.
Yapı sınıfı ve grubu
Temel cezanın ikinci unsuru yapının sınıfıdır. Sınıf ve grup arasındaki fark, metrekare başına cezayı birkaç katına çıkarabilmektedir. Danıştay 6. Dairesinin 2023/805 E., 2025/7226 K. sayılı kararına konu olayda Kemalpaşa Belediye Encümeni, ruhsatsız depo ve idari bina için 300.778,70 TL ceza vermiş ve yapıyı III. sınıf A grubu kabul etmişti. İdare mahkemesi deponun I. sınıf B grubu olması gerektiğini kabul ederek cezayı iptal etmiştir. Danıştay ise idarenin "deponun soğuk hava deposu olduğu" savunmasının karşılanmadığını belirterek kararı bozmuştur:
Danıştay 6. Daire, 2023/805 E., 2025/7226 K.: "Bu durumda, davalı idare savunmalarında ileri sürülen hususlar teknik bilgiyi gerektirdiğinden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılarak, idari para cezasına konu deponun soğuk hava deposu niteliğinde olup olmadığının belirlenmesi ve bilirkişi raporu sonucuna göre idari para cezasına konu deponun soğuk hava deposu niteliğinde olup olmadığı değerlendirilerek karar verilmesi gerektiğinden, bu yönde bir değerlendirme içermeyen İdare Mahkemesi kararına karşı yapılan istinaf başvurusunun reddi yolunda eksik incelemeye dayalı olarak verilen temyize konu Bölge İdare Mahkemesi İdari Dava Dairesi kararında isabet bulunmamaktadır."
Karar, yapı sınıfı uyuşmazlıklarının dosya üzerinden değil, yapının fiili kullanımını ortaya koyan keşif ve bilirkişi incelemesiyle çözülmesi gerektiğini göstermektedir. Davacı açısından yapının kullanım amacını gösteren belgelerin (faaliyet belgesi, sözleşmeler, fotoğraflar) dosyaya erken aşamada sunulması önem taşımaktadır.
Emlak Vergisi Değerine Dayalı İlave Ceza: (ç) Bendi
Düzenleme
2020 yılında eklenen (ç) bendi, cezayı taşınmazın değeriyle ilişkilendirmektedir:
İK m. 42/2-ç: "Bu fıkra uyarınca idari para cezası verilmesini gerektiren aykırılığa konu alan ile bu alanın bulunduğu arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı ile bulunan bedel kadar idari para cezası yukarıdaki bentlere göre aykırılıktan sorumlu olan yapı sahibine ve yapı müteahhidine verilen para cezalarına ayrıca ilave edilir. Bu fıkraya göre verilen idari para cezasının ilgilisine tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hale getirilmesi halinde bu bent uyarınca ilave edilen para cezası tahsil edilmez."
Değerli bölgelerde bu ilave, cezanın en büyük kalemi haline gelebilmektedir. Serik kararına konu olayda 994.752,76 TL'lik cezanın 490.911,44 TL'si bu bent uyarınca hesaplanmıştı. Anayasa Mahkemesi, 26.01.2022 tarihli ve E.2020/95, K.2022/3 sayılı kararıyla bendin Anayasa'ya aykırı olmadığına karar vermiştir.
Kara, emlak vergisine esas birim değeri bulunmayan alanlarda bu ilavenin uygulanamayacağını belirtmektedir. Yazara göre kıyı, orman, mera, yaylak ve kışlak gibi Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki alanlarda emlak vergisine esas asgari metrekare birim değeri söz konusu olmadığından, (ç) bendi bu alanlarda kıyas yoluyla uygulanamamaktadır. Yazarın aktardığı bir bölge idare mahkemesi kararında da parsele ait birim değer belirlenmemişse komşu parsellerin değerinin emsal alınamayacağı kabul edilmiştir.
Cezaların Şahsiliği: Yapıyı Sonradan Satın Alanlar
İmar para cezası, aykırılığı gerçekleştiren yapı sahibine ve müteahhide verilmektedir. Aykırılık önceki malik döneminde yapılmışsa, taşınmazı sonradan edinen kişinin cezalandırılması cezaların şahsiliği ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Serik kararına konu olayda taşınmaz 20.03.2019 tarihinde satın alınmış, bilirkişi ise bina dışındaki aykırılıkların Haziran 2017 tarihli uydu görüntülerinde mevcut olduğunu tespit etmişti. İdare mahkemesi şu sonuca varmış, bu gerekçe istinaf ve temyiz aşamalarında korunmuştur:
İdare Mahkemesi gerekçesi (Danıştay 6. Daire, 2023/6813 E., 2025/7231 K. ile onanan): "…davalı idarece, belirtilen hususlar göz önüne alınarak yargı kararına istinaden yeniden tesis edilebilecek işlemlerde cezaların şahsiliği ilkesi uyarınca aykırılıkların davacı şirketçe yapılıp yapılmadığı hususunda araştırma yapılmak suretiyle işlem tesis etmesi gerektiğinde kuşku bulunmadığı…"
Benzer bir değerlendirme, İzmir Karşıyaka'daki bir toplu konut sitesine ilişkin Danıştay 6. Daire, 2023/1289 E., 2025/7229 K. sayılı kararda da yer almaktadır. Daire, projeye aykırı imalatların dairelerin satışından önce müteahhit tarafından yapıldığı iddiasının, satış tarihleri ve tanıtım belgeleri dikkate alınarak keşif ve bilirkişi incelemesiyle araştırılmasını istemiştir. Yıkım yaptırımı ise ayni niteliktedir ve yapının kimin elinde olduğuna bakılmaksızın yapıya yönelmektedir. Bu nedenle şahsilik savunması para cezasını etkileyebilir; ancak yıkım kararını kural olarak ortadan kaldırmamaktadır.
Dava Yolu ve Süre
Hangi işlemler dava konusu edilebilir?
Yapı tatil tutanağı, yıkım kararı ve para cezası kararı ayrı idari işlemlerdir ve her biri idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilmektedir. Uygulamada bu işlemlerin tek bir dilekçeyle birlikte dava konusu edildiği de görülmektedir. Dava süresi, özel bir süre öngörülmediğinden genel kurala tabidir:
İYUK m. 7/1: "Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür."
Süre, her işlem için ayrı ayrı o işlemin tebliğinden itibaren işlemektedir. Yapı tatil tutanağı yapı yerine asılmakla tebliğ edilmiş sayıldığından, tutanağa karşı dava süresinin bu tarihten başlayabileceği gözden kaçırılmamalıdır.
Yürütmenin durdurulması
Yıkım kararlarında yürütmenin durdurulması talebi özel önem taşımaktadır. Yapı yıkıldıktan sonra verilecek bir iptal kararı, ancak tazminat yoluyla sonuç doğurabilmektedir. İYUK m. 27 uyarınca yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu nedenle dava dilekçesinde hem hukuka aykırılık sebeplerinin hem de yıkımın doğuracağı zararın somut olarak açıklanması önem taşımaktadır. Yıkım, uygulanmakla etkisi tükenecek bir işlem olduğundan, İYUK m. 27/2 uyarınca idarenin savunması alınmaksızın da yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmektedir.
Hukuka Aykırı Yıkımda Tazminat
Yıkım kararı iptal edildiği halde yapı yıkılmışsa, uğranılan zarar için tam yargı davası açılabilmektedir. Danıştay, tazminat miktarını yapının ruhsat durumuna bağlamaktadır:
Danıştay 6. Daire, 2023/3048 E., 2025/6955 K.: "Bu doğrultuda, idareler tarafından yıkımı gerçekleştirilen yapıların ruhsatının bulunması halinde Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğe göre yapı bedelinin, ruhsatsız yapı olması halinde ise yapıların sadece enkaz bedelinin tazminine karar verilmesi gerekmektedir."
Aynı kararda Daire, yıkılan kamu binasının ruhsata bağlanmasının mümkün olup olmadığının araştırılmasını istemiştir. Yapı ruhsata bağlanabilecek nitelikteyse ve idare bir aylık süreyi tanımadan yıkmışsa idarenin kusurlu olduğu, bu durumda yapı bedelinin ödenmesi gerektiği kabul edilmiştir. Ruhsata bağlanması mümkün olmayan yapılarda ise, yıkım kararı iptal edilmiş olsa bile yalnızca enkaz bedeli talep edilebilmektedir.
2026 Yılında Yapılan Değişiklikler
7579 sayılı Kanun ile İK m. 42'de iki değişiklik yapılmıştır. İlki, Bakanlığın yapı sınıflarına yeni grup eklemesi halinde hangi tutarın uygulanacağına ilişkindir:
İK m. 42/2-a (7579 sayılı Kanun ile eklenen cümle): "Bakanlıkça yapı sınıflarına yeni grup eklenmesi halinde, eklenen grup için ilgili sınıftaki mevcut en üst grup esas alınarak işlem tesis edilir."
İkincisi, ruhsatsız yapılaşmayı tedarik aşamasında önlemeye yönelik yeni bir idari para cezasıdır:
İK m. 42 (7579 sayılı Kanun ile eklenen fıkra): "Ruhsata tabi olup ruhsat alınmaksızın veya 27 nci madde kapsamında izin alınmaksızın yapılacak yapılarda kullanılmak amacıyla hazır betonu piyasaya arz eden ya da piyasada bulunduran kişiler ilgili idare tarafından beşyüzbin Türk lirası idari para cezası ile cezalandırılır."
Sonuç
İmar mevzuatına aykırılık tespit edildiğinde yapı sahibinin önünde birbirine bağlı ancak ayrı ayrı denetlenmesi gereken üç işlem bulunmaktadır: yapı tatil tutanağı, yıkım kararı ve para cezası kararı. Tutanakta aykırılıkların ölçüleriyle somut olarak gösterilmemesi, bir aylık süre beklenmeden yıkım kararı alınması, aykırılıktan etkilenen alanın veya yapı sınıfının yanlış belirlenmesi ve aykırılığın önceki malik döneminde yapılmış olması, Danıştay kararlarında iptal sebebi olarak kabul edilen başlıca hususlardır. Tebliğ tarihlerinin not edilmesi, altmış günlük dava süresinin kaçırılmaması, yıkım kararlarında yürütmenin durdurulmasının istenmesi ve mümkünse ceza kararının tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi veya hukuki destek alınması hak kaybını önlemenin temel adımlarıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Yapı tatil tutanağına karşı dava açmak zorunlu mudur?
Tutanak ayrı bir idari işlemdir ve dava konusu edilebilmektedir. Tutanak davası açılmamış olsa da para cezası ve yıkım kararına karşı açılan davalarda tutanağın içeriğine ilişkin itirazlar ileri sürülebilmektedir.
Belediye bir ay beklemeden yıkım kararı alabilir mi?
Kural olarak hayır. Yıkım kararı, tutanağın tebliğinden itibaren tanınan süre veya bir aylık süre dolduktan sonra alınabilmektedir. İstisnası, yapının ruhsata bağlanamayacağının veya aykırılığın giderilemeyeceğinin idarece somut olarak tespit edildiği hallerdir.
İmar para cezasına karşı dava süresi ne kadardır?
İmar para cezasına ilişkin encümen kararına karşı, tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılmaktadır. Yıkım kararı ve yapı tatil tutanağı için de altmış günlük süre, her işlemin kendi tebliğ tarihinden itibaren işlemektedir.
Aykırılığı önceki malik yapmışsa yeni malike ceza verilebilir mi?
Para cezası bakımından cezaların şahsiliği ilkesi uygulanmakta ve aykırılığın kim tarafından yapıldığının araştırılması gerekmektedir. Yıkım ise yapıya yönelik bir yaptırım olduğundan yeni malik bakımından da uygulanabilmektedir.






