İdarenin Hizmet Kusurundan Doğan Zararlar ve Tam Yargı Davası: Başvuru, Süre ve Tazminat


Kamu hastanesinde yapılan hatalı bir müdahale, belediyenin bakımsız bıraktığı bir yol, kolluk faaliyeti sırasında yaşanan bir yaralanma veya sınır bölgesinde meydana gelen bir saldırı; bu olayların ortak noktası, zararın idarenin bir faaliyetinden doğmasıdır. Bu tür zararlar Borçlar Kanunu'ndaki haksız fiil hükümlerine göre adliye mahkemelerinde değil, idare mahkemelerinde açılan tam yargı davasıyla talep edilmektedir. Tam yargı davası, kendine özgü bir ön başvuru şartına, kısa sürelere ve idare hukukuna özgü sorumluluk esaslarına tabidir.
İdarenin Sorumluluğunun Anayasal Dayanağı
İdarenin zarar sorumluluğu doğrudan Anayasa'da düzenlenmiştir:
Anayasa m. 125/son: "İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür."
Kamu görevlisinin kişisel kusurundan doğan zararlar bakımından da dava yolu Anayasa ile belirlenmiştir:
Anayasa m. 129/5: "Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekil ve şartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açılabilir."
Bu hüküm nedeniyle, örneğin bir devlet hastanesinde görev yapan hekimin hatasından doğan zarar için hekime doğrudan dava açılamamakta; dava, hastanenin bağlı olduğu idareye (Sağlık Bakanlığına) karşı açılmaktadır. İdare, ödediği tazminatı kusurlu görevliye rücu edebilmektedir.
Tam Yargı Davası Nedir?
İYUK, tam yargı davasını iptal davasından ayrı bir dava türü olarak düzenlemektedir:
İYUK m. 2/1-b: "İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları,"
İptal davasında yalnızca işlemin hukuka uygunluğu denetlenirken, tam yargı davasında idarenin zararı ödemesine hükmedilmektedir. Davanın usulü, zararın kaynağının idari işlem mi yoksa idari eylem mi olduğuna göre değişmektedir.
İdari işlemden doğan zarar
Zarar bir idari işlemden (ör. hukuka aykırı bir atama, ruhsat iptali veya yıkım kararı) kaynaklanıyorsa İYUK m. 12 uygulanmaktadır:
İYUK m. 12: "İlgililer haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilirler."
Buna göre ilgili, işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde iptal ve tam yargı davasını birlikte açabileceği gibi, önce iptal davası açıp iptal kararının tebliğinden itibaren ayrıca tam yargı davası da açabilmektedir.
İdari eylemden doğan zarar ve ön başvuru şartı
Uygulamada en sık karşılaşılan tazminat davaları, hastane, yol, kolluk veya altyapı hizmetlerinde yaşanan fiili olaylardan, yani idari eylemlerden doğmaktadır. Bu davalarda doğrudan dava açılamamakta, önce idareye başvurulması gerekmektedir:
İYUK m. 13/1: "İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında otuz gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir."
Süreler şu şekilde işlemektedir:
Zararın ve eylemin idareye ait olduğunun öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye yazılı başvuru yapılmalıdır.
İdare otuz gün içinde cevap vermezse başvuru reddedilmiş sayılmaktadır. Bu süre, 7331 sayılı Kanunla 2021 yılında altmış günden otuz güne indirilmiştir.
Açık veya zımni ret tarihinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılmalıdır.
Hizmet Kusuru
Kavram
İdarenin sorumluluğunun asıl ve öncelikli esası hizmet kusurudur. Hizmet kusuru, idarenin yerine getirmekle yükümlü olduğu kamu hizmetlerinin kuruluşunda, teşkilatında, işleyişinde ya da faaliyetlerindeki aksaklık, aykırılık, bozukluk, eksiklik ve düzensizlik olarak tanımlanmaktadır. Hizmet kusurunda kusurun belirli bir görevliye yüklenmesi gerekmemekte; hizmetin bir bütün olarak gereği gibi işlemediğinin ortaya konulması yeterli olmaktadır.
Zararın muhakkak idarenin hizmet kusurundan kaynaklanasmı da şart değildir. İdarenin kusurunun bulunmadığı hallerde kusursuz sorumluluk şartları incelenmektedir. Bu nedenle kusursuz sorumluluk, hizmet kusuruna göre tali niteliktedir.
Sağlık hizmetlerinde hizmet kusuru ve bilirkişi raporu
Hizmet kusuru davalarının önemli bir bölümü kamu hastanelerindeki tıbbi müdahalelerden kaynaklanmaktadır. Bu davaların sonucu büyük ölçüde Adli Tıp Kurumu veya üniversite bilirkişi raporuna bağlıdır. Danıştay 10. Dairesi, raporların denetlenmesine ilişkin ölçütü şöyle ortaya koymaktadır:
Danıştay 10. Daire, 2023/3530 E., 2026/251 K.: "Doğrudan sağlık hakkını ilgilendiren bu tür davalarda, olayların oluşumuna ilişkin olarak delilleri değerlendirmekle görevli olan mahkemelerce, somut verilere dayanmayan, bilimsel değerlendirme içermeyen, yalnızca varsayıma dayalı olarak görüş bildiren bilirkişi raporlarının hükme esas alınması halinde, kişilerin anayasal haklarını korumaya yönelik yeterli yargısal güvence sağlanmamış olacaktır."
Kararın konusu olayda davacı, sezaryen istemesine rağmen Siverek Devlet Hastanesinde normal doğum için takibe alınmış, bebek anne karnında hayatını kaybetmiş ve doğum sonrası kanama nedeniyle davacının rahmi alınmıştır. Adli Tıp Kurumu, icapçı kadın doğum uzmanının çağrılmasına rağmen gelmemesini uygun bulmamış; ancak bunun sonuca etkisi olmadığı ve tıbbi hata bulunmadığı görüşüne varmıştır. Danıştay, raporun sezaryen kararının gerekip gerekmediği, takibin yeterli yapılıp yapılmadığı ve müdahalenin gecikip gecikmediği sorularını yanıtlamadığını belirterek, davanın reddine ilişkin kararı bozmuştur.
Benzer bir yaklaşım, doğum sırasında omuz takılması (omuz distosisi) sonucu bebeğin kolunda kalıcı sinir hasarı oluşan bir olayda da benimsenmiştir. Adli Tıp Kurumu durumu doğumun önlenemez bir komplikasyonu saymış ve bebeğin başka bir hastaneye sevk edilmesini komplikasyon yönetimi açısından uygun bulmuştu. Ancak dosyada böyle bir sevk bulunmadığı, bebeğin o hastaneye günler sonra sarılık şikâyetiyle götürüldüğü anlaşılmıştır:
Danıştay 10. Daire, 2023/1984 E., 2026/333 K.: "Bu haliyle; hükme esas alınan bilirkişi raporunda, komplikasyon yönetiminin tıbben uygun olduğu değerlendirmesinin bebeğin Dr. Sami Ulus Kadın Doğum Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesine sevk edilmesine dayandırılmasına rağmen dosya içerisinde bebeğin klavikula kırığı veya brakial pleksus hasarına istinaden anılan hastaneye sevk edildiğine yönelik bilgi belge bulunmaması karşısında, anılan raporun davacı bebeğin brakial pleksus hasarı nedeniyle engelli kalmasında idarenin hizmet kusuru bulunup bulunmadığı, komplikasyon yönetiminin tıbben uygun olup olmadığı noktalarında karar verilebilmesi için yeterli olmadığı kanaatine varılmıştır."
Bu kararlar, "komplikasyon" nitelendirmesinin tek başına idareyi sorumluluktan kurtarmadığını, komplikasyonun yönetiminin ve hastanın bilgilendirilmesinin de ayrıca incelenmesi gerektiğini göstermektedir. Davacı açısından bilirkişi raporuna karşı somut ve tıbbi kayıtlara dayalı itirazların ileri sürülmesi, gerekirse Adli Tıp Kurumu Üst Kurulundan rapor alınmasının istenmesi büyük önem taşımaktadır.
Kusursuz Sorumluluk
İdarenin kusurunun ispatlanamadığı hallerde de zarar tazmin edilebilmektedir. Danıştay içtihadında kusursuz sorumluluk başlıca üç ilkeye dayanmaktadır: tehlikeli faaliyet ve araçlardan doğan zararlarda risk (tehlike) ilkesi, kamu yararı için katlanılan özel ve olağandışı zararlarda kamu külfetleri karşısında eşitlik (fedakârlığın denkleştirilmesi) ilkesi ve idari faaliyetle bağlantısı bulunmayan toplumsal olaylardan doğan zararlarda sosyal risk ilkesi.
Sosyal risk ilkesinin uygulandığı güncel bir örnek, Danıştay 10. Dairesinin 2022/1105 E., 2026/404 K. sayılı kararıdır. Hatay'ın Yayladağı ilçesinde arazisine giderken Suriye tarafından atılan bir mühimmatın isabet etmesi sonucu bacağını kaybeden davacının zararı, olay Türkiye'ye yönelik bir terör eylemi olmadığından 5233 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilememiştir. Danıştay, zararın yine de idarece karşılanması gerektiğini kabul etmiştir:
Danıştay 10. Daire, 2022/1105 E., 2026/404 K.: "…sınır bölgesinde yaşayan ve olayda herhangi bir kusuru bulunmayan davacının komşu ülkedeki iç çatışmalar nedeniyle uğramış olduğu zararın sosyal risk ilkesi uyarınca tazmin edilmesi gerekmekte olup, fedakarlığın denkleştirilmesi ilkesi uyarınca davanın kısmen kabulü kısmen reddi yolunda verilen karara karşı taraflarca yapılan istinaf başvurularının reddine ilişkin temyize konu kararda sonucu itibarıyla hukuki isabetsizlik görülmemiştir."
Ancak bu kusursuz sorumluluk haller de sınırsız değidlir. Nitekim sorumluluğu kaldıran veya azaltan haller (mücbir sebep, zarar görenin kusuru, üçüncü kişinin davranışı, beklenmeyen hal) illiyet bağını tamamen veya kısmen kesebilmektedir.
Tazminat Kalemleri ve Faiz
Maddi ve manevi tazminat
Tam yargı davasında; tedavi giderleri, geçici ve sürekli iş göremezlik zararı, destekten yoksun kalma zararı ve eşya zararı gibi maddi zararlar ile manevi tazminat talep edilebilmektedir. Maddi zararın hesabı, uygulamada aktüerya bilirkişisi raporuna dayanmaktadır.
Manevi tazminatın miktarı bakımından Danıştay, düşük tutarlara hükmedilmesini denetlemektedir. Bartın Devlet Hastanesinde göğüs ağrısı şikâyetiyle başvuran bir hastanın tedavideki hizmet kusuru nedeniyle hayatını kaybettiği olayda, idare mahkemesinin manevi tazminatı kısmen reddetmesi bozma sebebi yapılmıştır:
Danıştay 10. Daire, 2023/2851 E., 2026/270 K.: "Belirtilen niteliği gereği manevi tazminatın, olayın ağırlığını ortaya koyacak, hukuka aykırılığı özendirmeyecek, bir başka ifade ile benzeri olayların bir daha yaşanmaması için caydırıcı ve aynı zamanda cezalandırıcı bir miktarda olması gerekmektedir."
Miktar artırımı
Tam yargı davasında zarar çoğu zaman dava açılırken kesin olarak bilinmemektedir. Bu nedenle dava düşük bir tutarla açılıp bilirkişi raporundan sonra artırılabilmektedir:
İYUK m. 16/4 (ikinci cümle): "Ancak, tam yargı davalarında dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilir ve miktarın artırılmasına ilişkin dilekçe otuz gün içinde cevap verilmek üzere karşı tarafa tebliğ edilir."
Miktar artırımı yalnızca bir kez yapılabildiğinden, bilirkişi raporuna itirazlar sonuçlanmadan bu hakkın kullanılmaması gerekmektedir.
Faizin başlangıç tarihi
Hükmedilen tazminata kural olarak idareye ön başvuru tarihinden itibaren yasal faiz işletilmektedir:
Danıştay 10. Daire, 2023/6312 E., 2025/6008 K.: "…yargı yerince hükmedilecek tazminat miktarına, ön karar için idareye yapılan başvuru tarihi, görevli olmayan adli yargıda dava açılması halinde adli yargıda dava açıldığı tarih itibarıyla yasal faiz uygulanması, Danıştayın içtihatlarıyla kabul edilmiştir."
Uzun süre tartışılan konu, miktar artırımıyla artırılan kısma hangi tarihten faiz işletileceğiydi. Bazı mahkemeler bu kısım için artırım dilekçesinin idareye tebliğ tarihini esas almaktaydı. Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu, 24.10.2024 tarihli ve E.2021/5, K.2024/2 sayılı kararıyla, artırılan miktara da asıl talep edilen miktarla aynı tarihten faiz işletilmesi gerektiğine karar vermiştir. 10. Daire, bu kararı uygulayarak artırım dilekçesinin tebliğ tarihini esas alan bölge idare mahkemesi kararlarını düzeltmektedir:
Danıştay 10. Daire, 2023/6312 E., 2025/6008 K.: "…artırılan tazminat miktarı yönünden davanın kabul edilmesi halinde, yasal faizin başlangıcının bu miktar yönünden de, idarenin uyuşmazlığın esasında ihtilafa, bir başka anlatımla temerrüde düştüğü tarih olduğu; aksi bir durumun hakkaniyete aykırı olacağı sonucuna varılmaktadır."
Aynı yaklaşım, Yayladağı kararında da benimsenmiştir. Faiz başlangıcının doğru belirlenmesi, uzun süren davalarda tazminatın gerçek değerini doğrudan etkilemektedir.
Sonuç
İdarenin faaliyetinden doğan zararlar için başvurulacak yol, idare mahkemesinde açılan tam yargı davasıdır. Zarar bir idari eylemden doğmuşsa, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halde beş yıl içinde idareye başvurulması, otuz günlük cevap süresinin ve ardından altmış günlük dava süresinin dikkatle hesaplanması gerekmektedir. Esasa ilişkin olarak öncelikle hizmet kusuru araştırılmakta, kusur ispatlanamazsa risk, fedakârlığın denkleştirilmesi ve sosyal risk ilkelerine dayanılabilmektedir. Sağlık hizmetlerinden doğan davalarda bilirkişi raporunun somut verilere dayanıp dayanmadığının denetlenmesi davanın sonucunu belirlemektedir. Tazminata ön başvuru tarihinden itibaren faiz işletilmekte ve İçtihatları Birleştirme Kurulu kararı uyarınca artırılan miktar da bu kurala tabi bulunmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Devlet hastanesindeki hatalı tedavi için hekime dava açılabilir mi?
Hayır. Anayasa m. 129/5 uyarınca kamu görevlilerinin görevleri sırasında işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları ancak idare aleyhine açılabilmektedir. Devlet hastanesi bakımından dava, Sağlık Bakanlığına karşı idare mahkemesinde açılmaktadır. İdare, ödediği tazminatı kusurlu hekime rücu edebilmektedir.
İdareye başvurmadan doğrudan dava açılabilir mi?
Zarar bir idari eylemden doğmuşsa hayır. İYUK m. 13 uyarınca önce idareye başvurulması zorunludur; bu başvuru dava şartıdır. Zarar bir idari işlemden doğmuşsa, işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde doğrudan iptal ve tam yargı davası açılabilmektedir.
Bir yıllık başvuru süresi ne zaman başlar?
Süre, zararın ve zarara yol açan eylemin idareye ait olduğunun yazılı bildirim veya başka bir yolla öğrenildiği tarihten başlamaktadır. Öğrenme tarihi ne olursa olsun, eylem tarihinden itibaren beş yıl geçtikten sonra başvuru yapılamamaktadır.
İdare başvuruya cevap vermezse ne yapılmalıdır?
İdare otuz gün içinde cevap vermezse başvuru reddedilmiş sayılmaktadır. Bu sürenin bitiminden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılmalıdır.
Dava açılırken tazminat miktarı tam olarak bilinmiyorsa ne yapılmalıdır?
Dava, fazlaya ilişkin haklar saklı tutularak düşük bir tutarla açılabilmekte ve bilirkişi raporundan sonra İYUK m. 16/4 uyarınca bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilmektedir.






